![]() limonsko rumen, rdeč in vijolični fosfor | |||||||||||||||||||||
Fosfor | |||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Izgovarjava | IPA: [ˈfoːsfɔr] | ||||||||||||||||||||
Alotropi | bel, rdeč, vijoličen, črn in drugi (glej Alotropi fosforja) | ||||||||||||||||||||
Videz | voskasto bel, rumen, rdeč, vijoličen, kovinsko črn | ||||||||||||||||||||
Standardna atomska teža Ar, std(P) | 761998(5) 30,973[1] | ||||||||||||||||||||
Pogostost | |||||||||||||||||||||
v zemeljski skorji | 5,2 (silcij = 100) | ||||||||||||||||||||
Fosfor v periodnem sistemu | |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Vrstno število (Z) | 15 | ||||||||||||||||||||
Skupina | skupina 15 (pniktogeni) | ||||||||||||||||||||
Perioda | perioda 3 | ||||||||||||||||||||
Blok | blok p | ||||||||||||||||||||
Razporeditev elektronov | [Ne] 3s2 3p3 | ||||||||||||||||||||
Razporeditev elektronov po lupini | 2, 8, 5 | ||||||||||||||||||||
Fizikalne lastnosti | |||||||||||||||||||||
Faza snovi pri STP | trdnina | ||||||||||||||||||||
Tališče | 44,15 °C rdeč: ∼590 °C[2] | ||||||||||||||||||||
Vrelišče | 280,5 °C | ||||||||||||||||||||
Sublimišče | ≈416–590 °C vijoličen: 620 °C | ||||||||||||||||||||
Gostota (blizu s.t.) | bel: 1,823 g/cm3 rdeč: ≈2,2–2,34 g/cm3 vijoličen: 2,36 g/cm3 črn: 2,69 g/cm3 | ||||||||||||||||||||
Talilna toplota | bel: 0,66 kJ/mol | ||||||||||||||||||||
Izparilna toplota | bel: 51,9 kJ/mol | ||||||||||||||||||||
Toplotna kapaciteta | bel: 23,824 J/(mol·K) | ||||||||||||||||||||
Parni tlak (bel)
| |||||||||||||||||||||
Parni tlak (rdeč, b.p. 431 °C)
| |||||||||||||||||||||
Lastnosti atoma | |||||||||||||||||||||
Oksidacijska stanja | −3, −2, −1, 0,[3] +1,[4] +2, +3, +4, +5 (rahlo kisel oksid) | ||||||||||||||||||||
Elektronegativnost | Paulingova lestvica: 2,19 | ||||||||||||||||||||
Ionizacijske energije |
| ||||||||||||||||||||
Kovalentni polmer | 107±3 pm | ||||||||||||||||||||
Van der Waalsov polmer | 180 pm | ||||||||||||||||||||
![]() | |||||||||||||||||||||
Druge lastnosti | |||||||||||||||||||||
Pojavljanje v naravi | prvobitno | ||||||||||||||||||||
Kristalna struktura | telesno centrirana kubična (tck) | ||||||||||||||||||||
Toplotna prevodnost | bel: 0,236 W/(m⋅K) črn: 12,1 W/(m⋅K) | ||||||||||||||||||||
Magnetna ureditev | bel, rdeč, vijoličen, črn: diamagnetik[5] | ||||||||||||||||||||
Magnetna susceptibilnost | −20,8·10−6 cm3/mol (293 K)[6] | ||||||||||||||||||||
Stisljivostni modul | bel: 5 GPa rdeč: 11 GPa | ||||||||||||||||||||
Številka CAS | 7723-14-0 (rdeč) 12185-10-3 (bel) | ||||||||||||||||||||
Zgodovina | |||||||||||||||||||||
Odkritje | Hennig Brand (1669) | ||||||||||||||||||||
Prepoznal kot element | Antoine Lavoisier[7] (1777) | ||||||||||||||||||||
Najpomembnejši izotopi fosforja | |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Fósfor (latinsko phosphorus) je kemični element, ki ima v periodnem sistemu simbol P in atomsko število 15. To multivalentno nekovino v dušikovi skupini je moč pogosto najti v neorganskih fosfatnih skalah in v vseh živih celicah, a je nikjer v naravi ne najdemo samorodno. Fosfor je izjemno reaktiven, ob spajanju s kisikom oddaja bled lesk (odtod njegovo ime, ki v latinščini pomeni jutranja zvezda, iz grških besed za svetlobo in prinašanje), pojavlja se v mnogih oblikah in je nujno potreben element za življenje organizmov. Najpomembnejša človeška raba fosforja je v izdelavi gnojil, na široko pa se tudi uporablja za izdelavo eksplozivov, vžigalic, ognjemetov, pesticidov, zobne paste in detergentov. Odkril ga je nemški alkimist Hening Brand leta 1669 pri močnem segrevanju uparjene sečnine.